(ជ៣)មេរៀនទី៥៖ (មេរៀនសង្ខេប) ខ្យល់បក់

១. មូលហេតុនៃខ្យល់បក់

រូបភាពទី1៖ តំបន់ទទួលបានកម្តៅមិនស្មើគ្នាលើផែនដី

រូបភាពទី2៖ ចរន្តខ្យល់បក់ នៅលើផែនដី

       ខ្យល់បក់ គឺជាចលនារបស់ខ្យល់តាមផ្ទៃដេកពីតំបន់សម្ពាធខ្លាំងទៅតំបន់សម្ពាធខ្សោយ។ ខ្យល់បក់ កើតឡើងដោយសារសម្ពាធខ្យល់ពីខុសគ្នា។ សម្ពាធខុសគ្នាកាន់តែខ្លាំង ខ្យល់ធ្វើចលនាកាន់តែលឿន។ ភាពខុសគ្នានៃសម្ពាធខ្យល់បណ្តាលមកពីកម្តៅមិនស្មើគ្នានៅលើផែនដី។ ឧទាហរណ៍៖ ខ្យល់នៅតំបន់អេក្វាទ័រជាខ្យល់ក្តៅហើយស្រាលបង្កើតបានជាតំបន់សម្ពាធខ្សោយ រីឯខ្យល់នៅតំបន់ប៉ូលជាខ្យល់ត្រជាក់ ហើយធ្ងន់ធ្លាក់ចុះក្បែរផ្ទៃដីបង្កើតបានជា តំបន់សម្ពាធខ្លាំង ដូច្នេះខ្យល់បក់ពីតំបន់ប៉ូលទៅតំបន់អេក្វាទ័រ។

រូបភាពទី3៖ ក្រវាត់សម្ពាធ

រូបភាពទី4៖ ឥទ្ធិពលកូរីយ៉ូលីស

       នៅពេលខ្យល់ក្តៅនៅអេក្វាទ័រស្ទុះឡើងលើហើយចុះត្រជាក់ទីបំផុតវាធ្វើចលនាទៅប៉ូល។ នៅរយៈទទឹងទី 30 ° ខាងជើង និងខាងត្បូង ខ្យល់ត្រជាក់ ខ្លះចាប់ផ្តើមធ្លាក់ចុះ។ ខ្យល់នេះបង្កើតឱ្យមានក្រវាត់សម្ពាធខ្លាំង។ នៅប៉ូល ខ្យល់ត្រជាក់ធ្លាក់ចុះហើយបក់តាមផ្ទៃផែនដី វាចាប់ផ្តើមឡើងក្តៅបន្ទាប់មកសម្ពាធចាប់ផ្តើមថយចុះ ហើយបង្កើតឱ្យមានក្រវាត់សម្ពាធខ្សោយនៅជុំវិញរយៈទទឹងទី 60° ខាងជើង និងខាងត្បូង។ ឥទ្ធិពលដែលធ្វើឱ្យខ្យល់ និងទឹកសមុទ្រធ្វើចលនាកោងហៅថា ឥទ្ធិពលកូរីយ៉ូលីស។ ខ្យល់នៅអឌ្ឍគោលខាងជើងវេទៅស្តាំ រីឯខ្យល់នៅអឌ្ឍគោលខាងត្បូងវេរទៅស្តាំ។

២. ប្រភេទខ្យល់បក់

រូបភាពទី5៖ ខ្យល់ជំនោរទ្វីប

រូបភាពទី6៖ ខ្យល់ជំនោរសមុទ្រ

       ខ្យល់បក់មានពីរប្រភេទធំៗ គឺ ខ្យល់បក់ប្រចាំទី និងខ្យល់បក់ប្រចាំតំបន់។  
   • ខ្យល់បក់ប្រចាំទី គឺជាខ្យល់ដែលធ្វើចលនាក្នុងរយៈចម្ងាយខ្លីហើយអាចបក់មកពីគ្រប់ទិសទី។
   • ខ្យល់បក់ប្រចាំតំបន់ គឺជាខ្យល់ដែលធ្វើចលនាក្នុងរយៈចម្ងាយវែងតាមទិសមួយជាក់លាក់។

       ខ្យល់បក់ប្រចាំតំបន់ គឺជាផ្នែកមួយនៃគំរូខ្យល់បក់ដែលធ្វើចលនាកាត់ផែនដី។ ខ្យល់បក់ប្រចាំតំបន់មានដូចជាខ្យល់ជំនួញ ខ្យល់បក់ពីទិសខាងលិច និង ខ្យល់ប៉ូលបក់ពីទិសខាងកើត។ ខ្យល់ជំនួញ (Trade Winds) ជាខ្យល់ដែលបក់ពីរយៈទទឹងទី 30° ទៅអេក្វាទ័រនៃអឌ្ឍគោលទាំងពីរ។ ខ្យល់បក់ពីទិសខាងលិច គឺជាក្រវាត់ខ្យល់ដែលស្ថិតនៅអឌ្ឍគោលទាំងពីរក្នុងចន្លោះរយៈទទឹងទី 30° និង 60°។ ខ្យល់បក់ពីទិសខាងលិចបក់ឆ្ពោះទៅកាន់ប៉ូលក្នុងទិសដៅផ្ទុយពីខ្យល់ជំនួញ។ ខ្យល់ប៉ូលបក់ពីទិសខាងកើតជាក្រវាត់ខ្យល់ដែលលាតសន្ធឹងចាប់ពីប៉ូលមករយៈទទឹងទី 60° នៃអឌ្ឍគោលទាំងពីរ។ ចរន្តសេតស្រ្ទីម គឺជាក្រវាត់ខ្យល់តូចៗដែលមានល្បឿនលឿនបក់នៅផ្នែកលើនៃមណ្ឌលអាកាសរចល់ និងផ្នែកខាងក្រោមនៃមណ្ឌលអាកាសស្ងប់។ ចរន្តខ្យល់សេតស្ទ្រីមមិនបក់តាមទិសទៀងទាត់នៅជុំវិញផែនដីឡើយ។

       ខ្យល់បក់ប្រចាំទី ទទួលឥទ្ធិពលពីភូមិសាស្រ្តរបស់តំបន់មួយ។ ភូមិសាស្រ្តតំបន់ដូចជាមាត់សមុទ្រ ឬភ្នំ ជួនកាលតំបន់ទាំងពីនេះមានសីតុណ្ហភាពខុសគ្នាបង្កើតបានជាខ្យល់បក់ប្រចាំទី ដូចជាខ្យល់ជំនោរទ្វីប និងជំនោរសមុទ្រ។