(ជ៣)មេរៀនទី៦៖ (មេរៀនសង្ខេប) ខ្យល់មូសុង និងឥទ្ធិពលរបស់វា

១. លក្ខណៈខ្យល់មូសុង

រូបភាពទី1៖ ខ្យល់ជំនោរទ្វីប

រូបភាពទី2៖ ខ្យល់ជំនោរសមុទ្រ

       ខ្យល់មូសុង គឺជាប្រព័ន្ធខ្យល់ប្រចាំរដូវដែលបក់នៅចន្លោះមហាសមុទ្រឥណ្ឌានិងទ្វីបអឺរ៉ាស៊ី។ ខ្យលបក់ប្រចាំទី គឺជាខ្យល់ដែលបក់ក្នុងរយៈចម្ងាយខ្លីកើតឡើង ដោយសារកម្តៅមិនស្មើគ្នានៃផ្ទៃផែនដីនៅក្នុងតំបន់តូចមួយ និងកើតឡើងនៅពេលដែលខ្យល់បក់ប្រចាំតំបន់ចុះខ្សោយប៉ុណ្ណោះ។ ខ្យល់ជំនោរសមុទ្រ កើតនៅពេលថ្ងៃខ្យល់នៅលើផ្ទៃដីតែងតែក្តៅជាងខ្យល់នៅលើបឹង ឬសមុទ្រ។ ខ្យល់នៅលើផ្ទៃដីក្តៅ ដោយសារតែដីស្រូបកម្តៅព្រះអាទិត្យលឿនជាងទឹក។ ខ្យល់នៅលើដីក្តៅរីកមាឌស្រាល និងស្ទុះឡើងលើបង្កើតបានជាតំបន់សម្ពាធខ្សោយ។ ខ្យល់ត្រជាក់បក់ចេញពីផ្ទៃទឹកទៅកាន់ទ្វីប និងផ្លាស់ទីមកជំនួសខ្យល់ក្តៅវិញ។ ខ្យល់ជំនោរទ្វីប កើតឡើងនៅពេលយប់ផ្ទៃដីចុះត្រជាក់លឿនជាងផ្ទៃទឹកធ្វើឱ្យខ្យល់នៅលើផ្ទៃទឹកក្តៅជាងនៅលើផ្ទៃដី។ ខ្យល់ក្តៅនៅលើទឹកស្រាលស្ទុះឡើងហើយខ្យល់ត្រជាក់នៅលើផ្ទៃដីផ្លាស់ទីចូលមកវិញ ខ្យល់បក់ពីទ្វីទៅកាន់សមុទ្រហៅថា ខ្យល់ជំនោរទ្វីប។

រូបភាពទី3៖ បាតុភូតអ៊ែលនីណូ

       កម្លាំងនៃខ្យល់មូសុងឥណ្ឌាកើតឡើងដោយសារទំនាក់ទំនងជាមួយនឹងបាតុភូតនៃកំណើនកម្តៅទឹកមហាសមុទ្រហៅថា ព្រឹត្តិការណ៍អ៊ែលនីណូ។ បាតុភូតអ៊ែលនីណូជាចរន្តទឹកក្តៅដែលហូរពីលិចទៅកើតកាត់តាមមហាសមុទ្រប៉ាស៊ីភិចក្បែរអេក្វាទ័រ ហើយហូរចុះទៅតាមឆ្នេរខាងលិចនៃអាមេរិចខាងត្បូង។ 

២. លក្ខណៈអាកាសធាតុនៅប្រទេសកម្ពុជា

រូបភាពទី4៖ ក្រាបសីតុណ្ហភាព និងកម្ពស់ទឹកភ្លៀងនៅក្នងប្រទេសកម្ពុជា (1900-2009)

       ប្រទេសកម្ពុជាមានអាកាសធាតុត្រូពិចមូសុងក្តៅហើយសើម នាំឱ្យមានរដូវធំៗពីរគឺ រដូវប្រាំង ស្ងួតហើយក្តៅ និងរដូវវស្សា សើមហើយមានភ្លៀងធ្លាក់។ សីតុណ្ហភាពប្រចាំឆ្នាំ 28°C ហើយអាចដល់ 40°C នៅក្នុងខែមេសា និងត្រជាក់បំផុត 17°C នៅខែមករា។ របបភ្លៀងប្រែប្រួលទៅតាមរយៈកម្ពស់។ ភ្លៀងធ្លាក់ច្រើននៅតំបន់ភ្នំ និងឆ្នេរ។ ខ្យល់មូសុងបង្កើតរបបទឹកភ្លៀង និងរដូវ។ ចាប់ពីខែវិច្ឆិកាដល់ខែមេសា ខ្យល់មូសុងបក់ពីទិសឦសានទៅទិសនិរតីចេញពីស៊ីបេរីហៅថា មូសុងប្រាំង។ ហើយគេចែករដូវប្រាំងជាពីរគឺ ចាប់ពីខែវិច្ឆិកាដល់ខែមករាជារដូវរំហើយត្រជាក់ស្រួល និងចាប់ពីខែកុម្ភៈដល់ខែមេសាជារដូវក្តៅ ក្តៅខ្លាំងពិបាករស់នៅ។ ចាប់ពីខែឧសភាដល់ខែតុលាខ្យល់មូសុងបក់ចេញពីទិសនិរតីទៅឦសានហៅថា មូសុងវស្សា។ របបទឹកភ្លៀងនៅប្រទេសកម្ពុជាទាក់ទងទៅនឹងខ្យល់មូសុងផង និងសណ្ឋានដីផង។