(ជ៣)មេរៀនទី៩៖ (មេរៀនសង្ខេប) គំរូធាតុអាកាស និងធាតុអាកាសនៅប្រទេសកម្ពុជា

១. រំភាយកាំរស្មីព្រះអាទិត្យ

រូបភាពទី1៖ ការប្រែប្រួលកាំរស្មីព្រះអាទិត្យតាមរដូវ

       នៅក្នុងបរិយាកាសមានសមាសធាតុផ្សំជាច្រើនដែលជាកត្តានៃធាតុអាកាសដូចជា សីតុណ្ហភាព សម្ពាធអាកាស ខ្យល់បក់ និងកំណកអាកាស។ កម្តៅដែលជ្រាបចូលទៅក្នុងដីធ្វើឱ្យដីក្តៅ ហើយបង្កើតបានជាចំហាយទឹកជះចេញមកក្រៅវិញជារលកអាកាសវែងៗ ដែលអាចផាត់រសាត់តាមខ្យល់ក្នុងបរិយាកាសជាន់ក្រោមដោយងាយ។ រំភាយកាំរស្មីព្រះអាទិត្យមកលើផែនដីប្រែប្រួលទៅតាមកត្តាដូចជា ចំណោតកាំរស្មីព្រះអាទិត្យមកលើផែនដី រយៈពេលថ្ងៃចាំងមកលើផែនដី និងចំហាយទឹក។ ចំណោតកាំរស្មីព្រះអាទិត្យមកលើផែនដីតែងតែប្រែប្រួលទៅតាមតំបន់ និងតាមរដូវផ្សេងៗលើពិភពលោក។ រយៈពេលថ្ងៃចាំងមកលើផែនដីប្រែប្រួលទៅតាមចំនួនម៉ោងក្នុងពេលថ្ងៃ និងចំនួនម៉ោងក្នុងពេលយប់។ ចំហាយទឹក ជាកត្តាសំខាន់ធ្វើឲ្យខ្យល់នៅជិតផែនដីក្តៅ។

២. សម្ពាធបរិយាកាស 

រូបភាពទី2 ៖ សម្ពាធបរិយាកាស

       សម្ពាធបរិយាកាស ជាទំងន់នៃខ្យល់ដែលសង្កត់មកលើផែនដីដោយសារទំនាញផែនដី។ សម្ពាធបរិយាកាសតែងតែប្រែប្រួលពីកន្លែងមួយទៅកន្លែងមួយនៅលើផែនដីកាលណាខ្យល់កាន់តែធ្ងន់ ម៉ាសមាឌខ្យល់ក៏កាន់តែធំហើយសម្ពាធសង្កត់លើផែនដីក៏កាន់តែធ្ងន់។ សម្ពាធបរិយាកាសធម្មតាស្មើនឹង កម្ពស់បារត 76cm ឬ 1015mb។ មួយមីលីបារ (1mb) ស្មើនឹងកម្ពស់បារត 0.75ml ។

       សម្ពាធអាកាសដែលសង្កត់មកលើផែនដី ទទួលឥទ្ធិពលពីកត្តាដូចជារយៈកម្ពស់ សីតុណ្ហភាព សំណើមអាកាស បណ្តុំខ្យល់ជាដើម។ រយៈកម្ពស់ កាលណារយៈកម្ពស់កើនឡើង ខ្យល់រាវហើយស្រាល ឯសម្ពាធអាកាសក៏ថយចុះដែរ។ សីតុណ្ហភាព នៅពេលខ្យល់ក្តៅ ម៉ូលេគុលរបស់វាធ្វើដំណើរលឿន ហើយឆ្ងាយពីគ្នាធ្វើឱ្យខ្យល់មានដង់ស៊ីតេទាប។ សំណើមអាកាស ឬចំហាយទឹក នៅពេលចំហាយទឹកកើនឡើង ម៉ាសខ្យល់ថយចុះធ្វើឱ្យខ្យល់ស្រាល ហើយមានសម្ពាធខ្សោយ។ បណ្តុំអាកាស ពេលខ្លះខ្យល់បក់ចុះឡើង ជួនកាលយឺត អាចគរ ឬផ្គុំគ្នានៅកន្លែងណាមួយតាមបណ្តោយខ្សែស្រប ក៏កើតជាមណ្ឌលសម្ពាធខ្លាំងដែលគេហៅថា មណ្ឌលសម្ពាធសកម្ម។

៣. ខ្យល់បក់

រូបភាពទី3 ៖ ឥទ្ធិពលកូរីយ៉ូលីស

       ខ្យលបក់លឿនពីចំណុចសម្ពាធខ្លាំងទៅចំណុចសម្ពាធខ្សោយ កាលណាចន្លោះសម្ពាធទាំងពីរខុសគ្នាខ្លាំង។ ហើយល្បឿនរឹតតែខ្លាំង កាលណាប្រវែងកាត់រវាងចន្លោះខ្សែសម្ពាធទាំងពីរខ្លី។ ខ្យល់មិនបក់ត្រង់ពីសម្ពាធខ្ពស់ទៅសម្ពាធទាប ព្រោះខ្យល់តែងវេរទៅតាមកម្លាំងផែនដីវិល។ ខ្យល់នៅអឌ្ឍគោលខាងជើងវេរទៅស្តាំ ឯអឌ្ឍគោលខាងត្បូងវេរទៅស្តាំ។